Αρχεία
Φορέας Αρχείου / Ίδρυμα υποδοχής:
Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας (ΚΕΕΛ) της Ακαδημίας Αθηνών
Ιστοσελίδα:
https://www.kentrolaografias.gr
Επικοινωνία:
τηλ. 210-3664751, 210-3664767
Ηπίτου 3, Αθήνα 10557
e-mail: keel@academyofathens.gr
Υπεύθυνoς Αρχείου:
Ευάγγελος Καραμανές, Διευθύνων το ΚΕΕΛ
Το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας (ΚΕΕΛ) της Ακαδημίας Αθηνών αποτελεί τον θεματοφύλακα της εθνικής άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Ιδρύθηκε το 1918 από τον Νικόλαο Πολίτη ως «Λαογραφικόν Αρχείον» με κύριο σκοπό την «περισυλλογήν, διάσωσιν και έκδοσιν των μνημείων του βίου και της γλώσσης του ελληνικού λαού».
Η μουσική διάσταση του Αρχείου θεμελιώθηκε με την ίδρυση της «Εθνικής Μουσικής Συλλογής» (Νόμος 432/1914), η οποία εντάχθηκε στο Κέντρο το 1927. Το Αρχείο διακρίνεται για την πολυτροπική τεκμηρίωση του λαϊκού μουσικού πολιτισμού, συνδυάζοντας τον λόγο (στίχοι), το μέλος (ηχογραφήσεις/σημειογραφία), την κίνηση (κινηματογραφήσεις) και το όργανο (συλλογή μουσικών οργάνων).
Αναλυτική Περιγραφή Ενοτήτων:
1. Αρχείο Χειρογράφων: Περιλαμβάνει περίπου 8.000 χειρόγραφους τόμους. Πρόκειται για πρωτογενές υλικό από επιτόπιες έρευνες συντακτών και συνεργατών. Στο πεδίο της μουσικής, περιέχει χιλιάδες καταγραφές ασμάτων (ακριτικά, παραλογές, ιστορικά), αναλυτικά ημερολόγια αποστολών που περιγράφουν το κοινωνικό πλαίσιο της μουσικής επιτέλεσης, καθώς και λεπτομερείς σημειώσεις για τοπικά χορευτικά ιδιώματα.
2. Εθνική Μουσική Συλλογή: Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα οπτικοακουστικά αρχεία στην Ευρώπη. Ξεκινά με σπάνιες φωνοληψίες σε 80 κυλίνδρους από κερί (συλλογή Κ. Ψάχου) και εξελίσσεται με τη χρήση μηχανημάτων φωνοληψίας (από το 1939) και μαγνητοταινιών (από το 1950). Διαθέτει χιλιάδες ώρες ηχογραφήσεων πεδίου που καλύπτουν όλη την επικράτεια, την Κύπρο, την Κάτω Ιταλία και τον απόδημο ελληνισμό.
3. Συλλογή Μουσικών Οργάνων: Το ΚΕΕΛ διαθέτει μια μοναδική συλλογή που περιλαμβάνει το ιστορικό «Μικρό Παναρμόνιο» του Κωνσταντίνου Ψάχου (δωρεά Ελένης Ντάλα), καθώς και πλήθος παραδοσιακών οργάνων (λύρες, αυλούς, τσαμπούνες, λαούτα) που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια εθνογραφικών αποστολών.
4. Κινηματογραφικό & Φωτογραφικό Υλικό: Περιλαμβάνει σπάνιες κινηματογραφήσεις (8mm, 16mm) από μουσικοχορευτικά δρώμενα (π.χ. Αναστενάρια, Μωμόγεροι, καρναβαλικά τελετουργικά), καθώς και χιλιάδες φωτογραφίες οργανοπαικτών και χορευτικών κύκλων, αποτελώντας πολύτιμη πηγή για την Εθνοχορολογία και την Οπτική Ανθρωπολογία.
Πηγές για το Αρχείο:
• Ανδρουλάκη Μαρία Γ., «Το Κέντρο Λαογραφίας και η Εθνική Μουσική Συλλογή. Παλαιοί και σύγχρονοι προσανατολισμοί της μουσικής έρευνας», στον συλλογικό τόμο Ο Νικόλαος Γ. Πολίτης και το Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας. Πρακτικά Διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου, Τόμος Α’, Αθήνα 2012, σ. 105-129
• Androulaki Maria, “The Music Section of the Hellenic Folklore Research Centre, Academy of Athens: Ideologies, Aims, Potentials and Perspectives on the Production of Knowledge on Music Culture”, in Evangelos Karamanes (ed.), Du terrain à l’archive : les archives de folklore et d’ethnologie en tant que pôles de recherche, d’éducation et de culture. Actes du XXXIème Atelier du réseau FER-EURETHNO, Athènes 2019, p. 253-265
Λέξεις – κλειδιά:
Α
Ακαδημία Αθηνών, ακριτικό τραγούδι, Αναστενάρια, άυλη πολιτιστική κληρονομιά, αρχείο χειρογράφων, αστική λαϊκή μουσική, ανθρωπολογία της μουσικής
Β
βυζαντινή παρασημαντική, βιολί, βιολάτορες, βίντεο-εθνογραφία, βαλκανική μουσική παράδοση
Γ
γκάιντα, γάμος (έθιμα και τραγούδια), γλέντι, γιορτές του κύκλου του χρόνου
Δ
δημοτικό τραγούδι, δρώμενα, διάσωση, δισκογραφία πεδίου, διαλεκτολογία, δημοτική ποίηση
E
Εθνική Μουσική Συλλογή, εθνομουσικολογία, εθνοχορολογία, επιτόπια έρευνα, εθνογραφία, επιτέλεση, ερευνητικές αποστολές
Η
ηχογραφήσεις πεδίου, ηπειρώτικη πολυφωνία, ημερολόγια ερευνών, ηχοληψία, ηχητικό περιβάλλον
Θ
θρησκευτική λαογραφία, θρηνητικά τραγούδια
Ι
ιστορικές καταγραφές, Ιωαννίδης Εμμανουήλ (Αμοργινός)
Κ
κύλινδροι φωνογράφου, κάλαντα, κλέφτικα τραγούδια, κινησιολογία, κύκλος της ζωής, κύκλος του χρόνου
Λ
λαϊκή μουσική, λαϊκή μουσική της υπαίθρου, λαϊκός πολιτισμός, λαϊκά μουσικά όργανα, λαούτο, λύρα (κρητική, ποντιακή, θρακιώτικη), λαογραφικό αρχείο
Μ
Μικρό Παναρμόνιο, μοιρολόγια, μαγνητοταινίες (μπομπίνες), μουσική σημειογραφία, Μωμόγεροι, μουσική χαρτογράφηση, μικρασιατική παράδοση
Ν
νανουρίσματα, νησιώτικοι σκοποί
Ο
οργανολογία, οπτικοακουστική τεκμηρίωση, ορχήστρα, οργανοποιία, οπτική λαογραφία
Π
Πολίτης Νικόλαος, Περιστέρης Σπυρίδων, παραλογές, παραδοσιακός χορός, παρτιτούρα, ποντιακή μουσική, πληροφορητές, πρωτογενείς πηγές
Ρ
ρυθμολογία, ρεπερτόριο, ρεμπέτικο, ρυθμικά σχήματα
Σ
σημειογραφία (Ευρωπαϊκή/Βυζαντινή), συλλογική μνήμη, στίχοι, συντάκτες-ερευνητές
Τ
τσαμπούνα, τραγούδια της τάβλας, τελετουργικός χορός, τοπική ταυτότητα, ταμπουράς
Φ
φωνογράφος, φωτογραφικό αρχείο, φολκλόρ, φωνοληψία
Χ
χορευτική κίνηση, χορολογία, χειρόγραφοι τόμοι, χελιδονίσματα
Ψ
Ψάχος Κωνσταντίνος, ψαλτική τέχνη